W roku 1972 argentyński pisarz, poeta i eseista Jorge Luis Borges, opublikował zbiór utworów pod tytułem Złoto tygrysów. Jeden z esejów w nim zawartych – Cztery cykle – przedstawiał ideę Borgesa o tym, że cały dorobek literatury światowej został zbudowany na jedynie czterech podstawowych historiach – a cała reszta to tylko ich wariacje. „Opowieści są cztery. Przez czas, jaki nam pozostał, będziemy je przeobrażać i snuć wciąż od nowa” – pisał Borges.
Nie była to pierwsza próba usystematyzowania wiedzy dotyczącej sztuki opowiadania historii. Kilkadziesiąt lat wcześniej pisarz William Foster Harris stwierdził, że istnieją tylko trzy schematy fabularne – z kolei brytyjski dziennikarz i pisarz Christopher Booker wyróżnił siedem linii narracyjnych, a Ronald B. Tobias zliczył aż 20 ponadczasowych fabuł. Rekordzistą w tej dziedzinie był francuski pisarz Georges Polti, który w 1895 roku wyróżnił aż 36 klasycznych historii – tyle samo, co jego poprzednik, włoski pisarz Carlo Gozzi.
Na czym więc polegają cztery rodzaje opowieści według Borgesa? Opowiadamy o nich w naszym artykule.
#1. Historia pierwsza: oblężenie miasta
Według Borgesa pierwszym i najstarszym typem fabuły jest opowieść o bohaterze, któremu przeznaczona jest śmierć w oblężonym mieście. To historia o zbuntowanym wojowniku, który bez wątpienia stawia czoła śmierci, wiedząc, że nie wyjdzie z tej walki zwycięzcą. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów takiej fabuły jest historia Achillesa.
Achilles był bohaterem wojny trojańskiej, jedną z centralnych postaci Iliady Homera. Przepowiednia głosiła, że zginie w bitwie – ale wojna trojańska będzie dla Achillesa jedyną okazją, by przeżyć swoje przeznaczenie jako największy z greckich wojowników. Jako jedyny był zdolny do zabicia Hektora – wodza Trojan, słynącego z siły i odwagi. Zrobił to, mszcząc śmierć swojego ukochanego – Patroklosa.
Achilles opłakuje śmierć Patroklosa, Domenico Cunego, 1764. Źródło: Wikimedia.
Wiedząc na pewno, że ta wojna będzie ostatnią w jego życiu, Achilles podjął decyzję o tym, że weźmie w niej udział. Wybrał krótkie, ale godne życie – i został zapisany w historii jako bohater.
Opowieść o oblężonym mieście możemy także dostrzec w:
- – eposie Pieśń o Nibelungach z wojownikiem Zygfrydem;
- – dramacie Nosorożec Eugène'a Ionesco;
- – Sadze o synach Ragnara o Sigurdzie „Wężowym Oku”;
- – Grze o Tron, Orange Is the New Black i wielu innych współczesnych produkcjach.
#2. Historia druga: powrót do domu
Drugim typem opowieści według Borgesa jest wielki powrót – archetyp, którego uosobieniem stał się Odyseusz, król Itaki i bohater homeryckiej Odysei.
Podróż Odyseusza rozpoczyna się w Troi i stanowi dalszy ciąg historii wojny trojańskiej. Wraz ze swoją załogą stara się wrócić na Itakę – wyspę, której jest królem. Wędrując od jednej wyspy do drugiej, napotyka liczne przeszkody: gniew Posejdona, potwory wszelkiego rodzaju, wyprawę do świata podziemnego czy spotkanie z uwodzicielskimi syrenami. Ostatecznie zostaje sam, tracąc zarówno towarzyszy, jak i statek. W przeciwieństwie do Achillesa z Iliady, Odyseusz musi mierzyć się z próbami, które ukazują zupełnie inne oblicze bohaterstwa.
Mozaika obrazująca Odyseusza z Muzeum Bardo. Zdjęcie autorstwa Dennis Jarvis, źródło: Wikimedia.
Jednak powrót Odyseusza na Itakę nie kończy jego problemów. Po dziesięciu latach tułaczki odkrywa, że miejscowi zalotnicy, przekonani o jego śmierci, starają się o rękę Penelopy. W akcie furii zabija wszystkich rywali i odzyskuje żonę, która przez lata pozostała mu wierna.
Borges określa tę opowieść mianem historii powrotu do domu. Można jednak odczytać ją szerzej – jako metaforę ludzkiego losu. W pogoni za lepszym życiem, sprawiedliwością czy wartościami często porzucamy to, co najważniejsze. Powrót do tego miejsca bywa trudny i pełen prób, wymagających odwagi, siły i cierpliwości.
Największą siłą napędową tej podróży jest miłość – to ona sprawia, że Odyseusz pragnie wrócić na Itakę i ocalić rodzinę. Borges wskazuje, że podobny motyw powrotu pojawia się także w mitach nordyckich, gdzie bogowie tacy jak Thor, Loki, Baldr, Njord czy Freyr mierzą się z własnymi próbami i przeznaczeniem.
#3. Historia trzecia: poszukiwanie
Trzecim rodzajem historii według Borgesa jest opowieść o poszukiwaniu. W eseju Cztery cykle pisarz wskazuje na postać greckiego bohatera Jasona, który wyrusza po złote runo.
Aby odzyskać należny mu tron, Jason musi zdobyć skórę złotego barana – przedmiot owiany tajemnicą, którego istnienie wydaje się niemal nieprawdopodobne. Mimo to, dzięki wsparciu Medei, jego wyprawa kończy się powodzeniem.
Kontynuując wątek poszukiwania, Borges przywołuje kapitana Ahaba z powieści Hermana Melville’a Moby Dick. Ahab, który w walce z wielorybem stracił nogę, popada w obsesję zemsty. Całe życie poświęca manii odnalezienia i zabicia morskiego giganta. W jego oczach unicestwienie zwierzęcia równa się zniszczeniu wszelkiego zła na świecie. Jednak nienawiść odbiera mu rozwagę – zaplątuje się w linę harpuna i ginie.
Ilustracja do jednego z pierwszych wydań „Moby Dicka”, Augustus Burnham Shute, C. H. Simonds Co. Źródło: Wikimedia.
Jaką myśl Borges chciał przekazać, przywołując tę historię? Poszukiwanie to proces niejednoznaczny, a ostateczny cel zwykle okazuje się ulotny i trudny do uchwycenia. Człowiek sam wybiera, w co wierzyć i do czego dążyć, nadając sens własnemu życiu. Wieloryb w tej metaforze może symbolizować Boga, naturę, Lewiatana albo ludzką podświadomość.
Na motywie poszukiwania oparto też wiele innych historii. Herkules podjął się serii prób, by zdobyć nieśmiertelność na Olimpie. Frodo Baggins, bohater Władcy Pierścieni Tolkiena, odbywa długą i wyczerpującą podróż, by zniszczyć Pierścień Wszechmocy. Borges podkreśla, że wysiłek nie zawsze przynosi sukces – poszukiwanie pełne jest pułapek, a cel, nawet jeśli osiągalny, bywa złudny i kruchy.
#4. Samobójstwo Boga
Ostatnim rodzajem fabuły według Borgesa jest opowieść o samobójstwie Boga – a raczej Bohatera. Samobójstwo oznacza tu bezinteresowne poświęcenie, którego bohater dokonuje w imię wielkiego celu lub dobra wspólnego.
Borges przywołuje w tym kontekście kilka przykładów:
- – Jezus Chrystus, który oddaje życie na krzyżu, aby odpokutować za grzechy ludzkości.
- – Attis, w mitologii greckiej syn i kochanek Kybele. Doprowadzony do szaleństwa przez jej obsesyjną miłość, pozbawia się życia. Według niektórych interpretacji jego los symbolizuje ofiarę libido, skierowanego ku temu, co nietypowe i niemożliwe.
- – Odyn, bóg mądrości i patron królów oraz wyrzutków. Legenda głosi, że poświęcił własne oko, aby zyskać wiedzę, a następnie przybił się włócznią do drzewa na dziewięć dni. Dzięki tej ofierze poznał runy – starożytny alfabet uważany za strażnika największych tajemnic istnienia – i mógł później podzielić się zdobytą mądrością ze światem.
Rzeźba Prometeusz, aut. Nicolas-Sébastien Adam, 1762. Źródło: Wikimedia.
Do tej grupy można dodać także inne postacie. Prometeusz z mitologii greckiej, który podarował ludziom ogień i wiedzę o obróbce metali, zapłacił za ten czyn własną wątrobą. Podobny motyw pojawia się w Kronikach Narnii C.S. Lewisa – Aslan, szlachetny lew i przywódca, zdradzony i zabity, powraca do życia, powtarzając los Chrystusa.
był mistrzem alegorii i przesady, a każde jego dzieło kryło w sobie element zagadki. Esej Cztery cykle nie jest wyjątkiem – pisarz jedynie wskazuje na dawne literackie archetypy, szkicuje ich zarys i zostawia czytelnikowi przestrzeń na własne interpretacje.